Şüpheli mantar zehirlenmesi + karın ağrısı: Hemen değerlendir, erken toksin (amatoksin) kaynaklı ALF riskini dışla
En yüksek morbidite/mortalite riski nedeniyle, amatoksin (Amanita) zehirlenmesini varsayarak hızla hepatik yetmezlik bulgularını ve erken dekontaminasyonu hedefleyin; aktif kömür, sıvı resüsitasyonu ve transplant merkeze erken temas önceliklidir 1.
1) Kritik anamnez (dakikalar içinde)
- Zamanlama: Yeme–semptom aralığı
- <6 saat: genelde non-amatoksik, çoğu kendini sınırlar.
6 saat: amatoksin/orellanin gibi yaşamı tehdit eden geç başlangıçlı sendromlar; yüksek risk 2.
- Mantar tipi: Yabani, toplama yeri/mevsim, birden çok kişi hasta mı? Foto/kalıntı varsa saklayın.
- Semptom spektrumu:
- İlaç/bitkisel destekler/alkol: hepatotoksik ajanlar; parasetamol eş maruziyeti olasılığı yüksek 1.
2) Erken yaşam kurtarıcı başlangıç tedbiri (paralel yürüt)
- Sıvı resüsitasyonu ve elektrolit düzeltimi 1.
- Aktif kömür: 1 g/kg (erişkin 50 g), tercihen ilk 1 saat, geç başvuru olsa bile 3–4 saate kadar düşünülebilir; ciddi şüphede nazogastrik yolla tekrarlayan doz değerlendirilebilir 1.
- Toksin bağlayıcı/antidotlar (kanıt sınırlı ama kabul gören):
- Transplant merkeziyle erken iletişim: ALF gelişebileceği için listelenme değerlendirmesi erken yapılmalı 1.
3) Fizik muayenede arayacağınız “kırmızı bayraklar”
- Dehidratasyon, taşikardi, hipotansiyon.
- Hepatik yetmezlik bulguları: sarılık, hepatik koku, asteriksis, mental durum değişikliği.
- Peritonit (yaygın hassasiyet, defans, rebound): ayırıcı olarak mezenter iskemi/komplikasyon düşün; acil cerrahi/BT endikasyonu 4.
- Oligüri/ödem: nefrotoksisite lehine 3, 2.
4) Hedefe yönelik laboratuvarlar (ilk saat içinde ve 6–12 saatte bir tekrarla)
- Karaciğer: AST/ALT, bilirubin, ALP, GGT; INR/PT, aPTT; amonyak.
- Böbrek: Üre, kreatinin, idrar tetkiki; saatlik idrar.
- Metabolik: Glukoz, laktat, kan gazı; elektrolitler (özellikle Na, K), fosfat.
- Diğer: Tam kan sayımı, CK/LDH (doku hasarı yaygınsa artabilir) 5.
- Parasetamol düzeyi: Eş maruziyet sık olduğundan ALF’te mutlaka bak 1.
- Viral hepatit serolojileri (eşlik eden nedenleri dışlamak için) 1.
5) Görüntüleme: Ne zaman ve ne arayın?
- Karın BT (kontrastlı), aşağıdaki durumlarda:
- Mezenterik iskemi şüphesi (ağrı-muayene uyumsuz, laktat yüksek): Acil BT anjiyografi; antibiyotik, heparin ve acil cerrahi/endovasküler yaklaşım endikedir 4.
6) Risk tabakalama ve izlem (morbidite/mortalite/QoL odaklı)
- Yüksek risk (yatış ve yakın izlem, tercihen transplant merkezinde):
- Orta risk:
- Semptomlar var ama LFT/INR normal; dehidratasyon var. Gözlem, seri testler 24–48 saatte.
- Düşük risk:
- <6 saatte hafif GİS semptomları, laboratuvarlar normal; kısa gözlem ve taburculuk planı; ancak kötüleşme uyarılarıyla.
7) Sık tuzaklar ve kaçınma yolları
- “Erken düzelme = güvenli” yanılgısı: Amanita’da 24–48 saatlik yalancı iyileşme sonrası ALF gelişebilir; seri LFT/INR şart 1.
- Mantarın yanlış tanımlanması: Klinik zamanlama ve biyokimya ile yönet; tür onayı bekleme 9.
- Antidot gecikmesi: Silibinin/penisilin G başlanmasını kanıt eksikliği gerekçesiyle ertelemeyin; kılavuzlar “düşün” diyor 1.
- Eşlik eden parasetamol zehirlenmesini atlama: Düzey bak, şüphede NAC düşün (ALF bağlamında) 1.
- Nefrotoksik sendromu atlama: 1–2 hafta sonra gelişebilen orellanin AKİ; geç başvuru da sorgulanmalı, böbrek fonksiyonları yakından izlenmeli 3, 2.
8) Konsültasyonlar
- Toksikoloji ve gastrohepatoloji: Tüm orta–yüksek riskli hastalar.
- Karaciğer transplant ekibi: Erken temas, kötüleşme kriterlerinde listelenme 1.
- Nefroloji: Kreatinin yükselişi/oligüri gelişirse erken diyaliz değerlendirmesi 3.
9) Taburculuk ve geri çağırma
- Düşük risk taburculuk: Sıvı alımı, kötüleşme uyarıları (sarılık, koyu idrar, kanama, bilinç değişikliği, idrar azalması, inatçı ağrı/ishal).
- 24–48 saat içinde tekrar LFT/INR/kreatinin kontrolü zorunlu (geç toksisiteyi yakalamak için) 1.
Kısa notlar:
- Amanita phalloides ve benzerlerinde mortalite, erken sıvı, kömür, kabul gören antidotlar ve transplant merkeze erken yönlendirme ile azalır; kanıt düzeyi sınırlı olsa da kılavuz desteği vardır 1.
- Nadir GİS komplikasyonları (ülseran ileokolit, toksik megakolon) şiddetli, uzamış karın ağrısı/ishalde BT ile araştırılmalı 7, 8.