What are Multiple Endocrine Syndromes (MES), including their definition, natural history, epidemiology, pathophysiology, classification, clinical manifestations, diagnosis, treatment, and prevention?

Medical Advisory BoardAll articles are reviewed for accuracy by our Medical Advisory Board
Educational purpose only • Exercise caution as content is pending human review
Article Review Status
Submitted
Under Review
Approved

Last updated: July 31, 2025View editorial policy

Personalize

Help us tailor your experience

Which best describes you? Your choice helps us use language that's most understandable for you.

Síndromes Endocrinos Múltiples: Ficha de Estudio

Los Síndromes Endocrinos Múltiples (SEM) son trastornos genéticos hereditarios caracterizados por el desarrollo de tumores en múltiples glándulas endocrinas, cuyo diagnóstico temprano y manejo adecuado son fundamentales para reducir la morbimortalidad asociada. 1, 2

1. Definición

Los Síndromes Endocrinos Múltiples son trastornos genéticos autosómicos dominantes caracterizados por la presencia de tumores en dos o más glándulas endocrinas en un mismo paciente. Se clasifican principalmente en:

  • MEN1: Causado por mutaciones en el gen MEN1 (cromosoma 11q13)
  • MEN2: Causado por mutaciones en el proto-oncogén RET (cromosoma 10q11.21)
    • MEN2A (anteriormente MEN2A)
    • MEN2B (anteriormente MEN2B/MEN3)
  • MEN4: Causado por mutaciones en el gen CDKN1B (cromosoma 12p13.1)
  • HPT-JT: Síndrome de Hiperparatiroidismo-Tumor Mandibular, causado por mutaciones en el gen CDC73 (cromosoma 1q25)

2. Historia Natural, Pronóstico y Factores de Riesgo

Historia Natural

  • MEN1: Manifestaciones iniciales desde los 5 años, con penetrancia del 45% a los 30 años, 82% a los 50 años y 96% a los 70 años 1
  • MEN2: Desarrollo de carcinoma medular de tiroides (CMT) con penetrancia casi del 100%, seguido de feocromocitoma (50%) e hiperparatiroidismo (20-30%) 2, 3
  • MEN4: Desarrollo más tardío, similar a MEN1 pero con menor penetrancia
  • HPT-JT: Hiperparatiroidismo con alto riesgo de malignidad (15%), tumores mandibulares y uterinos 1

Pronóstico

  • Depende del diagnóstico temprano y manejo oportuno
  • La tiroidectomía profiláctica en MEN2 mejora significativamente la supervivencia
  • En MEN1, la mortalidad está asociada principalmente a tumores neuroendocrinos pancreáticos malignos
  • El seguimiento periódico reduce la morbimortalidad en todos los síndromes

Factores de Riesgo

  • Historia familiar positiva (principal factor)
  • Tipo específico de mutación genética (correlación genotipo-fenotipo)
  • Edad (penetrancia creciente con la edad)
  • Ausencia de seguimiento médico adecuado

3. Epidemiología

  • MEN1: Prevalencia estimada de 1:20,000-40,000 1
  • MEN2: Prevalencia aproximada de 1:35,000
  • MEN4: Extremadamente raro, menos de 100 casos reportados mundialmente
  • HPT-JT: Muy raro, con penetrancia del 70-90% 1

La distribución es similar en ambos sexos y en todas las etnias, aunque existen variaciones regionales en la prevalencia de mutaciones específicas.

4. Fisiopatología

MEN1

  • Mutaciones inactivantes en el gen MEN1, que codifica la proteína menina
  • La menina actúa como supresor tumoral regulando la transcripción, estabilidad genómica y proliferación celular
  • Su pérdida de función lleva a proliferación celular descontrolada en tejidos endocrinos 1, 2

MEN2

  • Mutaciones activantes en el proto-oncogén RET
  • RET codifica un receptor tirosina quinasa implicado en señalización celular
  • Las mutaciones causan activación constitutiva del receptor, promoviendo proliferación y supervivencia celular 3

MEN4

  • Mutaciones en CDKN1B, que codifica p27, un inhibidor de quinasas dependientes de ciclina
  • La pérdida de función de p27 altera el control del ciclo celular 2, 4

HPT-JT

  • Mutaciones en CDC73, que codifica parafibromina
  • La parafibromina regula la transcripción y el ciclo celular 1

5. Clasificación

MEN1

  • Clásico: Tumores de paratiroides, páncreas endocrino y pituitaria
  • Variante Familiar de Hiperparatiroidismo Aislado (FIHP): Solo hiperparatiroidismo

MEN2

  • MEN2A:
    • Clásico: CMT, feocromocitoma, hiperparatiroidismo
    • MEN2A con liquen amiloide cutáneo
    • MEN2A con enfermedad de Hirschsprung
    • FMTC (Carcinoma Medular de Tiroides Familiar): Solo CMT
  • MEN2B/MEN3: CMT, feocromocitoma, ganglioneuromatosis, hábito marfanoide

MEN4

  • Similar a MEN1 pero causado por mutaciones en CDKN1B

HPT-JT

  • Hiperparatiroidismo, tumores mandibulares osificantes, tumores uterinos y renales

6. Manifestaciones Clínicas, Complicaciones y Secuelas

MEN1

  • Hiperparatiroidismo primario (95%): Hipercalcemia, litiasis renal, osteoporosis
  • Tumores neuroendocrinos pancreáticos (40-75%):
    • Gastrinomas: Síndrome de Zollinger-Ellison (úlceras pépticas, diarrea)
    • Insulinomas: Hipoglucemia
    • Otros: VIPomas, glucagonomas, somatostatinomas
  • Tumores hipofisarios (30-55%):
    • Prolactinomas: Galactorrea, amenorrea, infertilidad
    • Acromegalia: Crecimiento acral, visceromegalia
  • Manifestaciones cutáneas: Angiofibromas, lipomas, colagenomas
  • Tumores adrenocorticales (35%): Generalmente no funcionantes
  • Tumores carcinoides: Bronquiales, tímicos, gástricos
  • Otros: Leiomiomas, ependimomas, meningiomas 1, 2

MEN2

  • MEN2A:
    • CMT (100%): Nódulos tiroideos, diarrea, rubor facial
    • Feocromocitoma (50%): Hipertensión, cefalea, palpitaciones, sudoración
    • Hiperparatiroidismo (20-30%): Hipercalcemia, osteoporosis
    • Liquen amiloide cutáneo: Prurito, hiperpigmentación interescapular
  • MEN2B/MEN3:
    • CMT agresivo de inicio temprano
    • Feocromocitoma (50%)
    • Ganglioneuromatosis: Neuromas mucosos, megacolon
    • Hábito marfanoide: Extremidades largas, hiperlaxitud 2, 3

MEN4

  • Hiperparatiroidismo
  • Tumores hipofisarios
  • Tumores gonadales, adrenales y renales 2, 4

HPT-JT

  • Hiperparatiroidismo con mayor riesgo de carcinoma paratiroideo
  • Fibromas osificantes mandibulares
  • Tumores uterinos (75% en mujeres)
  • Anomalías renales (20%): Quistes, hamartomas, tumor de Wilms 1

Complicaciones y Secuelas

  • Metástasis de tumores malignos (CMT, carcinoides, carcinoma paratiroideo)
  • Úlceras pépticas perforadas en Zollinger-Ellison
  • Crisis hipertensivas por feocromocitoma
  • Fracturas patológicas por osteoporosis
  • Insuficiencia renal por hipercalcemia crónica
  • Compresión de estructuras vitales por tumores

7. Hallazgos en Laboratorio y Gabinete

Estudios de Laboratorio

MEN1

  • Calcio sérico y PTH (hiperparatiroidismo)
  • Gastrina en ayunas (gastrinoma)
  • Glucosa e insulina en ayunas (insulinoma)
  • Prolactina, GH, IGF-1 (tumores hipofisarios)
  • Cromogranina A (marcador general de tumores neuroendocrinos)

MEN2

  • Calcitonina basal y estimulada con pentagastrina (CMT)
  • Metanefrinas plasmáticas y urinarias (feocromocitoma)
  • Calcio sérico y PTH (hiperparatiroidismo)
  • CEA (marcador tumoral para CMT)

MEN4

  • Similar a MEN1

HPT-JT

  • Calcio sérico y PTH

Estudios de Imagen

MEN1

  • Paratiroides: Ultrasonido, gammagrafía con sestamibi, TC/RM de cuello
  • Páncreas: RM, TC trifásico, ecoendoscopía, Octreoscan o PET-Galio
  • Hipófisis: RM con contraste
  • Tórax: TC (para tumores carcinoides)
  • Abdomen: TC/RM (tumores adrenales)

MEN2

  • Tiroides: Ultrasonido, TC/RM de cuello
  • Suprarrenales: TC/RM abdominal, gammagrafía con MIBG
  • Paratiroides: Ultrasonido, gammagrafía con sestamibi

HPT-JT

  • Paratiroides: Ultrasonido, gammagrafía con sestamibi
  • Mandíbula: Radiografía panorámica, TC
  • Riñones: Ultrasonido
  • Útero: Ultrasonido pélvico

8. Diagnóstico Diferencial y Metodología de Abordaje Diagnóstico

Diagnóstico Diferencial

  • Tumores endocrinos esporádicos
  • Síndrome de Von Hippel-Lindau
  • Neoplasia endocrina múltiple tipo 4
  • Síndrome de Carney
  • Síndrome de Cowden
  • Neurofibromatosis tipo 1
  • Esclerosis tuberosa

Abordaje Diagnóstico

  1. Historia clínica y familiar detallada:

    • Antecedentes de tumores endocrinos
    • Edad de aparición de síntomas
    • Construcción de árbol genealógico
  2. Evaluación bioquímica inicial:

    • Calcio sérico y PTH
    • Calcitonina (en sospecha de MEN2)
    • Metanefrinas (en sospecha de MEN2)
    • Prolactina y otras hormonas hipofisarias (en sospecha de MEN1)
  3. Estudios de imagen:

    • Dirigidos según hallazgos bioquímicos
    • Evaluación completa de todas las glándulas potencialmente afectadas
  4. Pruebas genéticas:

    • Análisis de mutaciones en genes específicos:
      • MEN1 para MEN1
      • RET para MEN2
      • CDKN1B para MEN4
      • CDC73 para HPT-JT
  5. Criterios diagnósticos:

    • MEN1: Dos o más tumores asociados a MEN1, o un tumor asociado a MEN1 más antecedente familiar, o mutación en MEN1
    • MEN2: CMT más otros tumores asociados, o mutación en RET
    • MEN4: Fenotipo similar a MEN1 con mutación en CDKN1B
    • HPT-JT: Hiperparatiroidismo más tumores mandibulares o mutación en CDC73

9. Medidas de Prevención

Prevención Primaria

  • Asesoramiento genético para familias afectadas
  • Planificación familiar con opciones de diagnóstico genético preimplantacional

Prevención Secundaria

  • Cribado genético en familiares de primer grado de pacientes afectados
  • Vigilancia periódica en portadores de mutaciones:

MEN1

  • Calcio sérico y PTH anual desde los 8 años
  • Prolactina e IGF-1 anual desde los 5 años
  • Estudios de imagen pancreáticos desde los 10 años 1, 2

MEN2

  • Calcitonina anual
  • Tiroidectomía profiláctica según riesgo de la mutación:
    • Mutaciones de alto riesgo: antes del primer año de vida
    • Mutaciones de riesgo intermedio: antes de los 5 años
    • Mutaciones de bajo riesgo: cuando la calcitonina se eleve 1
  • Metanefrinas plasmáticas o urinarias anuales desde los 16 años

HPT-JT

  • Calcio sérico anual desde los 5-10 años
  • Radiografía panorámica dental cada 5 años
  • Ultrasonido renal cada 5 años
  • Evaluación ginecológica rutinaria con ultrasonido uterino según indicación clínica 1

10. Tratamiento Integral

MEN1

Hiperparatiroidismo

  • Cirugía: Paratiroidectomía subtotal (3.5 glándulas) o total con autotrasplante
  • Farmacológico: Cinacalcet (calcimimético, 30-90 mg/día) para casos no quirúrgicos

Tumores Pancreáticos

  • Gastrinoma: Inhibidores de bomba de protones (omeprazol 20-40 mg/día)
  • Insulinoma: Resección quirúrgica; diazóxido (3-8 mg/kg/día) preoperatorio
  • Tumores no funcionantes >2 cm: Resección quirúrgica
  • Tumores metastásicos: Análogos de somatostatina (octreotide 20-30 mg/mes), everolimus (10 mg/día), sunitinib (37.5 mg/día)

Tumores Hipofisarios

  • Prolactinomas: Cabergolina (0.5-3 mg/semana)
  • Acromegalia: Cirugía transesfenoidal, octreotide (20-30 mg/mes), pegvisomant (10-30 mg/día)
  • Tumores no funcionantes: Cirugía si hay efecto de masa

MEN2

Carcinoma Medular de Tiroides

  • Profiláctico: Tiroidectomía total con disección ganglionar según riesgo de la mutación
  • Establecido: Tiroidectomía total con disección ganglionar central y lateral
  • Metastásico: Vandetanib (300 mg/día) o cabozantinib (140 mg/día)

Feocromocitoma

  • Preoperatorio: Bloqueo alfa (fenoxibenzamina 10-30 mg/8-12h) seguido de beta (propranolol 20-40 mg/8h)
  • Cirugía: Adrenalectomía laparoscópica (preferentemente preservadora de corteza)

Hiperparatiroidismo

  • Similar a MEN1, pero generalmente menos agresivo

HPT-JT

  • Hiperparatiroidismo: Paratiroidectomía selectiva con vigilancia estricta por riesgo de carcinoma
  • Tumores mandibulares: Resección quirúrgica
  • Tumores uterinos: Tratamiento según histología, considerar histerectomía en casos severos

11. Medidas de Rehabilitación

  • Suplementación de calcio y vitamina D post-paratiroidectomía
  • Terapia hormonal sustitutiva post-tiroidectomía (levotiroxina 1.6-1.8 μg/kg/día)
  • Reemplazo hormonal para déficits hipofisarios
  • Rehabilitación física post-quirúrgica
  • Apoyo psicológico para adaptación a enfermedad crónica
  • Grupos de apoyo para pacientes y familias
  • Seguimiento multidisciplinario a largo plazo
  • Evaluación periódica de calidad de vida y ajuste de tratamientos

El manejo óptimo de los Síndromes Endocrinos Múltiples requiere un enfoque multidisciplinario con endocrinólogos, cirujanos endocrinos, genetistas, radiólogos y otros especialistas, con el objetivo de detectar tempranamente las manifestaciones, prevenir complicaciones y mejorar la calidad de vida de los pacientes.

References

Guideline

Guideline Directed Topic Overview

Dr.Oracle Medical Advisory Board & Editors, 2025

Guideline

Multiple Endocrine Neoplasia Syndromes

Praxis Medical Insights: Practical Summaries of Clinical Guidelines, 2025

Research

Multiple endocrine neoplasia type 2: A review.

Seminars in cancer biology, 2022

Research

Multiple endocrine neoplasia: an update.

Internal medicine journal, 2019

Professional Medical Disclaimer

This information is intended for healthcare professionals. Any medical decision-making should rely on clinical judgment and independently verified information. The content provided herein does not replace professional discretion and should be considered supplementary to established clinical guidelines. Healthcare providers should verify all information against primary literature and current practice standards before application in patient care. Dr.Oracle assumes no liability for clinical decisions based on this content.

Have a follow-up question?

Our Medical A.I. is used by practicing medical doctors at top research institutions around the world. Ask any follow up question and get world-class guideline-backed answers instantly.