اختلال نافرمانی مقابلهای (ODD) و درمان آن
اختلال نافرمانی مقابلهای یک اختلال رفتاری واقعی است که نیاز به درمان ترکیبی رفتاری-خانوادگی دارد و دارودرمانی فقط به عنوان درمان کمکی توصیه میشود. 1
تشخیص اختلال نافرمانی مقابلهای
برای تشخیص این اختلال، علائم زیر باید حداقل به مدت ۶ ماه وجود داشته باشند:
- خلق عصبانی یا تحریکپذیر
- رفتار بحثکننده یا مقابلهجویانه
- کینهتوزی
این رفتارها باید بیش از آنچه در افراد همسن و با سطح رشدی مشابه دیده میشود، رخ دهند 2.
نکات مهم در تشخیص:
- باید بین نافرمانی طبیعی دوران رشد و اختلال نافرمانی مقابلهای تمایز قائل شد
- شیوع این اختلال در جامعه بین ۱٪ تا ۱۶٪ متغیر است 1
- این اختلال اغلب با ADHD (۱۴٪)، اختلالات اضطرابی (۱۴٪) و افسردگی (۹٪) همراه است 1
ارزیابی
برای ارزیابی دقیق باید:
- عوامل محرک و پیامدهای رفتار کودک را شناسایی کرد
- رفتارهای والدین و دیگران که ممکن است رفتارهای مشکلساز را تقویت کنند، بررسی کرد
- اطلاعات را مستقیماً از کودک، والدین، معلمان و مراقبان دیگر جمعآوری کرد 2
- بررسی کرد که آیا نافرمانی در واکنش به سوءاستفاده جسمی، جنسی یا غفلت است 2
درمان
۱. درمانهای روانشناختی (خط اول درمان)
آموزش مدیریت والدین باید اولین اقدام درمانی باشد که شامل موارد زیر است 2:
- آموزش به والدین برای پاسخ قابل پیشبینی، متناسب و فوری به رفتارهای کودک
- تقویت مثبت رفتارهای مطلوب
- نادیده گرفتن رفتارهای منفی خفیف
- استفاده از پیامدهای منطقی برای رفتارهای مخرب
برنامههای درمانی خانوادهمحور مانند درمان خانوادگی کارکردی و درمان چندسیستمی نیز مؤثر هستند 2.
۲. دارودرمانی (خط دوم درمان)
داروها به عنوان درمان کمکی و نه درمان اصلی در نظر گرفته میشوند 2:
- در صورت وجود ADHD همراه، داروهای محرک و آتوموکستین میتوانند رفتارهای مقابلهای را نیز بهبود بخشند
- در موارد پرخاشگری شدید، داروهای آنتیسایکوتیک آتیپیک (مانند ریسپریدون) ممکن است مفید باشند
- تنظیمکنندههای خلق مانند دیوالپروئکس سدیم و لیتیوم کربنات در موارد خاص کاربرد دارند
نکات مهم در دارودرمانی:
- دارو نباید تنها مداخله درمانی باشد
- قبل از شروع دارو، باید یک خط پایه از علائم و رفتارها تعیین شود
- پایبندی به درمان و احتمال انحراف دارو باید به دقت پایش شود 2
نکات مهم و دامهای شایع
- عدم تمایز بین نافرمانی طبیعی و رفتار آسیبشناختی 1
- نادیده گرفتن شرایط همراه که میتوانند علائم را تشدید کنند 2
- حدود ۳۰٪ کودکان مبتلا به ODD به سمت اختلال سلوک پیشرفت میکنند 1
- بزرگسالان و نوجوانان با سابقه ODD بیش از ۹۰٪ احتمال تشخیص یک اختلال روانی دیگر در طول زندگی خود را دارند 3
- مداخله زودهنگام میتواند از پیشرفت به سمت اختلال سلوک، سوءمصرف مواد و بزهکاری جلوگیری کند 4
این اختلال صرفاً نتیجه تربیت نادرست نیست، بلکه تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله عوامل ژنتیکی و نوروبیولوژیک قرار دارد 5. درمان به موقع و مناسب میتواند از پیامدهای منفی طولانیمدت در روابط بین فردی، تحصیلی و شغلی جلوگیری کند.