Oznaczenie zonuliny – kontrowersje i ograniczona wartość kliniczna
Pomiar zonuliny w praktyce klinicznej nie ma obecnie udokumentowanego sensu diagnostycznego ze względu na fundamentalne problemy z dostępnymi testami komercyjnymi, które wykrywają błędny biomarker i nie korelują z rzeczywistą przepuszczalnością jelitową.
Główny problem z komercyjnymi testami na zonulinę
- Dostępne komercyjnie testy ELISA na zonulinę są błędne – wykrywają one białka komplementu zamiast prawdziwej zonuliny (pre-haptoglobiny-2), co czyni wyniki całkowicie niewiarygodnymi 1
- Badania wykorzystujące te błędne testy wykazywały rzekome korzystne efekty suplementacji synbiotykami na przepuszczalność jelitową, ale wnioski te są nieważne z powodu użycia wadliwego biomarkera 1
- W systematycznym przeglądzie piśmiennictwa dotyczącym zaburzeń żołądkowo-jelitowych związanych z wysiłkiem fizycznym, wszystkie badania wykorzystujące pomiar zonuliny jako markera przepuszczalności jelitowej zostały zdyskwalifikowane z powodu błędnej metodologii 1
Teoretyczne znaczenie zonuliny w nauce medycznej
Mimo że komercyjne testy są niewiarygodne, zonulina jako białko ma udokumentowane znaczenie w badaniach naukowych:
- Zonulina została zidentyfikowana jako prekursor haptoglobiny-2 (pre-HP2) i jest jedynym znanym fizjologicznym modulatorem przepuszczalności jelitowej poprzez odwracalne regulowanie połączeń ścisłych (tight junctions) 2, 3
- Białko to aktywuje receptor EGF (EGFR) poprzez receptor aktywowany proteinazą 2 (PAR2), co prowadzi do zwiększenia przepuszczalności jelitowej 2
- Proteolityczne rozszczepienie zonuliny na podjednostki α2 i β neutralizuje jej zdolność do aktywacji EGFR i zwiększania przepuszczalności jelitowej 2
Potencjalne znaczenie kliniczne w badaniach naukowych
Badania naukowe (nie komercyjne testy) wykazały związek zonuliny z:
- Celiakią: Ekspresja zonuliny jest zwiększona w błonie śluzowej jelita u pacjentów z celiakią w fazie ostrej 2, 4
- Cukrzycą typu 1: 42% pacjentów (141 z 339) miało nieprawidłowe poziomy zonuliny w surowicy, które korelowały ze zwiększoną przepuszczalnością jelitową in vivo 5
- Predykcją cukrzycy typu 1: Podwyższona zonulina wykryta w 70% przypadków wyprzedzała wystąpienie choroby o 3,5 ± 0,9 roku 5
- Chorobami autoimmunologicznymi: Zaburzenie szlaku zonuliny u osób genetycznie predysponowanych może prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych, zapalnych i nowotworowych 3
Zastosowanie w badaniach nad barierą biologiczną
Zonulina (Zonula occludens) jest również opisywana jako białko połączeń ścisłych (ZO-1, ZO-2, ZO-3) w kontekście:
- Bariery krew-siatkówka w oku, gdzie białka ZO stanowią integralną część połączeń ścisłych 1
- Badań nad wchłanianiem jelitowym in vitro, gdzie pomiar oporności przeznabłonkowej (TEER) i ekspresji ZO-1 służy do oceny integralności monowarstwy komórkowej 1
Praktyczne zalecenia
- Nie zaleca się rutynowego oznaczania zonuliny w praktyce klinicznej dostępnymi komercyjnymi testami ze względu na ich niewiarygodność 1
- Diagnoza chorób związanych z zaburzoną przepuszczalnością jelitową (celiakia, choroby zapalne jelit) powinna opierać się na standardowych, zwalidowanych metodach diagnostycznych, a nie na pomiarze zonuliny
- Zonulina pozostaje interesującym celem badań naukowych, ale wymaga opracowania wiarygodnych metod pomiaru przed wprowadzeniem do praktyki klinicznej
Pułapki i zastrzeżenia
- Główną pułapką jest poleganie na komercyjnych testach ELISA na zonulinę, które nie mierzą właściwego białka 1
- Należy odróżnić zonulinę (pre-haptoglobinę-2) od białek Zonula occludens (ZO-1, ZO-2, ZO-3), które są różnymi strukturami białkowymi o odmiennych funkcjach 1
- Badania naukowe wykorzystujące prawidłowo zidentyfikowaną zonulinę (pre-HP2) mają wartość poznawczą, ale nie przekładają się na praktyczne zastosowanie kliniczne 2, 5, 3